Dân trí vẫn là đáp án cho bài toán Việt Nam (Phạm Phú Khải)

Theo ông King, đó là vì văn hóa chính tr Vit Nam b nh hưởng nng n ca di sn văn hóa Khng giáo, trong đó gii nhân sĩ hàng đu, quc gia ln cng sn, đu là nhng công thn phc v cho gii cai tr. Thay vì dùng tư duy đc lđ lên tiếng cho l phi thì h va hi ht trong chính tr va im lng trước nhng sai trái. 


Vđ là có bao nhiêu người Vit trong gn 100 triu người trong nướđc và hiu v nhng tư tưởng triết hc chính tr này ?

dantri01

Đình Chiên Đàn (huyện Phú Ninh, Quảng Nam) - nơi từng diễn ra nhiều cuộc diễn thuyết duy tân - Ảnh: H.V.M.

Biến c 30 tháng 4 năm nay tu chung cũng không khác nhiu so vi nhng năm trước. Báo chí Tây phương thì có nhđến nhưng ngày càng ít hơn, ngoi tr các mng nói v lch s và bài hc v cuc chiến Vit Nam. Truyn thông ca người Vit t nn cng sn cũng như các bài trên mng xã hi như Facebook thì phn ln nhđến l tưởng nim và nhng tang thương sau biến c này, t ci tđến vượt biên vượt bin và hi tc. Nói chung đây là ngày đau bun. Truyn thông trong nước, t tiếng Viđến tiếng Anh, vn mt chiu như mi năm, nói v chiến thng, thng nht và ông H Chí Minh.

Trong nhng ngày xoay quanh 30 tháng 4, nhng nhà hođng trong nước không đượđi li vì có an ninh canh gác sut thôi. Nhiu năm ri quen, nên h cũng không ngc nhiên hay bun phin gì. Trong thđim mà t do ngôn lun và t do báo chí đã xung đến gn mc thp nht, nhiu nhà hođng tha hiu rng vào nhà tù trong lúc này cũng chng thay đđược gì. H đành im lng trong lúc này.

Trong dp này cũng có mt s bài viếđáng suy ngm. Như bài công Ngô Nhân Dng phng đoán lch s 100 sau, tc năm 2075, s nói gì v biến c này. Cũng có người như ông Bùi Văn Phú nói v đ tàhòa gii. Đúng ngày 30 tháng 4, ông Nguyn Gia King bàn về dân ch, đ tài gn lin vi bao năm hođng công. Như mt s bài bàn v dân ch trướđây, ông King đi tìm li gii cho nguyên do vì sao công cuc vđng dân ch vn chưa thành. Theo ông King, đó là vì văn hóa chính tr Vit Nam b nh hưởng nng n ca di sn văn hóa Khng giáo, trong đó gii nhân sĩ hàng đu, quc gia ln cng sn, đu là nhng công thn phc v cho gii cai tr. Thay vì dùng tư duy đc lđ lên tiếng cho l phi thì h va hi ht trong chính tr va im lng trước nhng sai trái.

V khía cnh này, tôđng ý rng gii nhân sĩ hay trí thc hàng đu ca Vit Nam trong thế k 20, t quc gia đến cng sn, đu không phi là nhng nhà tư tưởng chính tr. Nói chung Vit Nam, xưa và nay, thiếu hn các nhà triết hc. Trn Nhân Tông và Nguyn Trãi là nhng tên tui ln nhưng vn chưa phi là triết gia. TrĐc Thđược xem là triết gia ni tiếng ca min Bc, nhưng cho dù đng ý vi s ghi nhn nàđi na, nhng giá tr ông mang li cũng chng là gì ngày nay khi chính tư tưởng Mác cũng ch còn giá tr phê bình ch nghĩa tư bn cđoan. Phm Công Thiđược xem là người viết nhiu tác phm mang tính triết hc ti min Nam Vit Nam, nhưng nh hưởng công cũng không nhiu và không ra khi biên gii Vit Nam. Nguyn Hưng Quc không xem Phm Công Thin là mt nhà tư tưởng, ít nht không phi là đim ni bc nht trong tài năng công.

Trong khi đó nhng triết gia Anh, Pháp, Đc, Mỹ, v.v cho ra nhng tác phm có nh hưởng sâu sc lên bao nhiêu thế h chính tr gia và tng lp trí thc và trung lưu trong ln ngoàđt nước ca hnh hưởng lên toàn cu. Nhng triết gia thi Hy Lp như Socrates, Plato, Aristotle cho đến thi Khai Sáng như John Locke, Jean-Jacques Rousseau, John Stuart Milton, v.v đưa ra nhng triết lý v chính quyn, khế ước xã hi, công bng, t do, bình đng, kinh tế, kinh tế chính tr, hay nói chung là ch nghĩa cp tiến (liberalism). Nhng tư tưởng nàđã làm khai sáng bao thế h k t thế k 17 tr đi, truyn cm hng cho tt c nhng ai mun sng trong t do và bình đng, mà chính quyn ch là công c đ đi din người dân lèo lái con thuyn quc gia trong thi gian nhđnh. Nó đưđến s hình thành ca nhà nước cng hòa và dân ch đu tiên ti M, và Pháp, và sau đó lan rng toàn cu.

Khoan nói đến triết gia, Vit Nam thiếu hn các nhà nghiên cu hay giáo sư dy triết hc chính tr trong thế k 20 ln thế k 21. Đây là mt lĩnh vc mà chưa có nhiu người Vit Nam đi vào, đ có th xem là nhng chuyên gia. Mt hin tượng l lùng và chưa có li gii thích.

Điu l lùng na là, nếu có bng tiến sĩ được xem là trí thc, thì mt s trí thc Vit Nam mà tôi biết hoàn toàn không biết v khoa hc chính tr, dù h đang d mt trường đi hc nàđó ti M hay Úc. Tư duy ca h v chính tr vn ch yếu là chính tr xôi tht (politicking), cá ln nút cá bé, nước mnh ln hiếp nước nh. H ngc nhiên khi nghe tôi nói là có c mt rng chuyên ngành v chính tr hc và triết hc chính tr. Nhng người Vit cùng thế h tôi, chuyên môn trong nhiu ngành ngh khác nhau, nhưng không có my người cm ly mt cun sách triết hc chính tr hay biết v các triết gia thi Khai Sáng. Ngay c mt s bđang hành ngh lut sư, nếu lúc còn trong trường hc lut mà không chn chính tr làm môn t chn (elective subject), thì đến gi vn không biết gì v triết hc chính tr, mc du mt s tư tưởng ca các triết gia nành hưởng sâu sc lên tư duy v công lý. Chánh Thm phán ca Tòa Ti cao Ú c Susan Keifel, chng hn, có nhng bài viết và phát biu rt sâu sc v nn tư pháp và công lý cÚc, và bà Keifel thường nhđến nhng tư tưởng nh hưởng sâđm lên nn công lý tÚc và toàn cu.

Trong khi đó, nhng bÚc ca tôđc tht sâu và hiu tht rng. Vi nhng người không chuyên v chính tr hđi na, nhng môn h chn thi trung hc hay đi hc cho ngành nhân văn hay ngh thuít nhiđu có lý thuyết và triết hc. Nó cho h kiến thc bao la v tư tưởng đ làm nn tng soi sáng con đường h đi.

Tôi được biết có mt thi phong trào tìm hiu triết lý chính tr thi Khai Sáng đã được mt s bn tr Vit Nam hưởng ng. Ho đng ra t chc các bui tham lun như vy ti Vit Nam, và được s bo tr ca giáo sư Chu Ho, chng hn. Gi này mi người mt phương hướng, và nhng cánh én như thế vn chưa làm nên mùa xuân.

Ông King kết lun trong bài viết v 30 tháng 4 rng câu tr li cho câu h"bao gi Vit Nam mi có dân ch" là "hn k dân ch không còn xa, nht là nếu chúng ta tích cc c võ cho c gng thay đi văn hóa chính tr đang din ra".

Nghĩa là văn hóa chính tr phi có trước, ri mi có dân ch. Tư tưởng phđi trướđ hướng dn hành đng. Tht vy.

Vđ là có bao nhiêu người Vit trong gn 100 triu người trong nướđc và hiu v nhng tư tưởng triết hc chính tr này ? Ri t cp hiđến cp làm, đến xây dng thành văn hóa, là c mt quá trình dài. Có khi vài chc năm và vài thế h, nếu mi s suông s. Nhưng hin nay t do báo chí, ngôn lun và tư tưởng đang b kìm kp thô bo. Ngay c khi Vit Nam có thay đi, chc gì s xây dng được văn hóa chính tr cp tiến trong thi gian canh tâđt nước ?

Con đường dân ch cho Vit Nam, theo quan sát ca tôi, vì thế tht không d dàng hay lc quan chút nào.

Nếu không có nhng khái nim nn tng v t do, công bng, bình đng, công lý, pháp quyn, v.v thì làm sao có th xây dng tp th, cng đng hay quc gia theo vin kiến dân ch mà chúng ta mong mun ?

Nhà nước cng sn Vit Nam không h có nhng khái nim này, nên h có xâđược cái gì cho ra hđâu.

Cho nên bài toán ca Vit Nam, theo tôi, phi tính khác. Phi tìm giđáp khác.

Yếu t quan trng nht, cái phi bđu trước hết, là khát vng hay ước mơ mun thy s thay đi t đa s người Vit Nam. Ướ