Thế giới lo ngại Mỹ Nga lao vào cuộc đua vũ khí hạt nhân (Trọng Thành , Minh Anh)
Hiệp định Mỹ-Nga New Start hết hiệu lực : Nguy cơ bùng phát chạy đua hạt nhân ?
Trọng Thành, RFI, 05/02/2026
Tạp chí Tiêu điểm
Ngày 05/02/2026, hiệp định kiểm soát vũ khí hạt nhân chiến lược Mỹ - Nga New Start hết hiệu lực. Washington và Moskva không triển hạn hiệp ước được coi là thỏa thuận cuối cùng về vũ khí hạt nhân giữa hai đại cường. Nhiều người lo ngại về nguy cơ chạy đua hạt nhân bùng phát.
Tên lửa liên lục địa (ICBM) có khả năng mang đầu đạn hạt nhân của Nga tại lễ diễu binh kỷ niệm 71 năm chiến thắng phát xít trên Quảng trường Đỏ, Moskva, ngày 09/05/2016. ICBM là loại tên lửa được đặt dưới sự kiểm soát của Hiệp định New Start, hết hiệu lực ngày 05/02/2026. AP - Alexander Zemlianichenko
Hiệp định hạt nhân New Start, được ký kết tại Praha năm 2010 dưới thời tổng thống Mỹ Barack Obama và tổng thống Nga Dmitri Medvedev, liên quan đến việc kiểm soát các vũ khí hạt nhân tấn công chiến lược. Cụ thể là giới hạn số đầu đạn hạt nhân của mỗi nước là 1.500, và tổng số phương tiện dàn phóng và oanh tạc cơ, triển khai và chưa triển khai là 800. Hiệp ước New Start không bao gồm các vũ khí hạt nhân chiến thuật, tên lửa hành trình, tên lửa siêu thanh, cùng các vũ khí không gian, các phương tiện tấn công tin học.
New Start : "Thế cân bằng chiến lược" mong manh thời hậu Chiến tranh Lạnh
Hiệp định New Start được triển hạn thêm 5 năm kể từ 2021 và hết hạn hôm nay. Bất chấp các áp lực quốc tế, Nga và Mỹ rút cục đẫ không gia hạn hiệp ước quan trọng này. Tối hôm qua, 04/02, tại trụ sở Liên Hiệp Quốc, tổng thư ký Antonio Guterres cảnh báo đây là "một thời điểm nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế", khi hai cường quốc sở hữu phần lớn kho vũ khí hạt nhân thế giới chấm dứt thỏa thuận pháp lý duy nhất ràng buộc hai bên, cho phép kiểm soát thế cân bằng về loại vũ khí răn đe mang tính hủy diệt này. Tình thế này vô cùng nguy hiểm, trong bối cảnh vũ khí hạt nhân ngày càng có nguy cơ bị sử dụng trong các xung đột.
Cũng hôm qua, giáo hoàng Leo XIV đưa ra cùng cảnh báo : "Ngày mai, Hiệp ước New START hết hạn. Hiệp ước, được ký kết năm 2010 bởi hai tổng thống Mỹ, Nga, đại diện cho một bước tiến quan trọng trong việc hạn chế sự phổ biến vũ khí hạt nhân. Tôi khẩn thiết kêu gọi tìm cách đảm bảo một sự tiếp nối cụ thể và hiệu quả".
Những hệ quả khi New Start chấm dứt : Lá chắn Golden Dome của Mỹ, Nga phát triển vũ khí tối tân mới…
Việc Nga và Mỹ không triển hạn Hiệp định New Start có tác động ra sao đối với nguy cơ bùng phát chạy đua vũ trang, ông Daryl Kimball, giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (Arms Control Association - ACA), trụ sở tại Washington D.C, thành lập từ năm 1971, giải thích :
"Chúng ta đã đến tình trạng là, với việc hiệp ước này hết hạn, cả hai bên có thể, lần đầu tiên sau khoảng 35 năm, gia tăng tăng đáng kể số lượng vũ khí hạt nhân hiện có. Và điều này sẽ mở ra cánh cửa cho một cuộc chạy đua vũ trang nguy hiểm và không kiểm soát, không chỉ giữa Hoa Kỳ và Nga, mà còn liên quan đến Trung Quốc, quốc gia cũng đang tăng cường kho vũ khí hạt nhân, ít hơn nhưng vẫn rất nguy hiểm, để đáp trả hệ thống lá chắn tên lửa Golden Dome của Mỹ, bằng cách phát triển vũ khí tấn công đến mức làm bão hòa hệ thống, và tự tin có thể trả đũa bằng vũ khí hạt nhân.
Điều này sẽ không giúp giảm bớt hoặc làm chậm lại cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân. Trên thực tế, nó sẽ làm tăng tốc. Đây là điều chúng ta thực sự cần tập trung trong năm nay và những năm tiếp theo. Thời điểm này thực sự đánh dấu một bước ngoặt rất quan trọng, đưa chúng ta vào một thời kỳ cạnh tranh hạt nhân toàn cầu nguy hiểm và khó lường gấp bội, một thời kỳ mà chúng ta hoàn toàn chưa từng chứng kiến".
Số lượng vũ khí hạt nhân hiện có, chưa cần tăng thêm, đã đủ hủy hiệt nền văn minh nhân loại, theo nhiều chuyên gia. Với việc Nga, Mỹ không triển hạn New Start, nhân loại gần đại thảm họa hơn bao giờ hết. Không phải ngẫu nhiên mà Đồng hồ Tận thế do các nhà khoa học nguyên tử (Bulletin of the Atomic Scientists - BAS) Mỹ lập ra, theo sáng kiến của nhà bác học Albert Einstein, để báo động nhân loại trước đe dọa sống còn (như bom nguyên tử, biến đổi khí hậu…), đặt kim đồng hồ chỉ còn cách nửa đêm (tức giờ Tận Thế) có 85 giây, gần hơn 4 giây so với năm ngoái, gần nhất từ trước đến nay, hơn cả khi Mỹ và Liên Xô bên bờ vực chiến tranh hạt nhân.
Vì sao Nga, Mỹ không đạt thỏa thuận triển khai tiếp New Start ?
Về vấn đề này, phía Nga và Mỹ đưa ra những giải thích khác nhau. Phát ngôn viên điện Kremlin, Dmitri Peskov, một mặt thừa nhận mối nguy hiểm của việc không triển hạn Hiệp định New Start, mặt khác đổ lỗi cho phía Washington không đáp ứng sáng kiến của Moskva :
"Quý vị đều biết rằng sáng kiến của Nga, được tổng thống Putin nêu rõ, vẫn đang được xem xét. Chúng tôi vẫn chưa nhận được bất kỳ phản hồi nào từ phía Mỹ về sáng kiến này. Thật vậy, thời gian đang trôi qua nhanh như chớp, và chỉ trong vài ngày nữa, thế giới có thể sẽ rơi vào tình trạng nguy hiểm hơn nhiều so với hiện tại. Trên thực tế, lần đầu tiên, Mỹ và Liên bang Nga, hai quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới, sẽ không có một văn kiện nền tảng nào để hạn chế và kiểm soát các kho vũ khí này. Chúng tôi hiểu rằng tình hình này là rất tồi tệ, rất tồi tệ đối với an ninh toàn cầu, đối với an ninh chiến lược".
Về phía Mỹ, ngoại trưởng Marco Rubio cho rằng nguyên nhân chính của việc New Start không được triển hạn là do Trung Quốc, một cường quốc hạt nhân đang lên, không chấp nhận tham gia đàm phán về một hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân mới : "Bạn biết đấy, tổng thống Donald Trump đã từng nói rõ rằng, để có được sự kiểm soát vũ khí thực sự trong thế kỷ 21, không thể làm bất cứ điều gì mà không bao gồm Trung Quốc, bởi vì nước này có một kho vũ khí hạt nhân khổng lồ và đang phát triển nhanh chóng".
Đối đầu hạt nhân : Từ lưỡng cực đang chuyển thành thế "tam cực"
Đòi hỏi Trung Quốc tham gia vào một hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân là quan điểm của nhiều đời tổng thống Mỹ. Ông Robert Peters, nghiên cứu viên cao cấp về Răn đe chiến lược tại Trung tâm Allison, thuộc Heritage Foundation, trong một cuộc tọa đàm của Viện tư vấn The International Institute for Strategic Studies IISS, Luân Đôn, giải thích rõ hơn về ý nghĩa của việc Mỹ không muốn gia hạn New Start trong tình trạng hiện nay :
"Quan điểm của tôi là việc để New START hết hạn có lợi cho Hoa Kỳ. Trong khi việc gia hạn New START chỉ là một thỏa thuận chính trị để tiếp tục các giới hạn hiện tại về đầu đạn hạt nhân chiến lược đã triển khai, mà không có cơ chế thanh tra vũ khí. Việc gia hạn mà không bao gồm các biện pháp thanh tra và xác minh mới, sẽ có lợi cho Nga và Trung Quốc, nhưng gần như chắc chắn không có lợi cho Hoa Kỳ, cũng như các đồng minh của chúng ta ở Ấn Độ-Thái Bình Dương, hoặc Châu Âu.
Trung Quốc là cường quốc hạt nhân phát triển nhanh nhất trên hành tinh. Họ đang chế tạo 100 đầu đạn mới mỗi năm và hiện có nhiều hầm chứa tên lửa đạn đạo ICBM nhiều hơn số hầm chứa các tên lửa ICBM của Hoa Kỳ. New START không giải quyết được điều này. New START cũng không giải quyết được 2.000 vũ khí hạt nhân phi chiến lược của Nga. Nhưng việc để New START hết hạn sẽ mang lại cho Hoa Kỳ một số lựa chọn.
Nếu Hoa Kỳ tăng số đầu đạn hạt nhân trên mỗi ICBM từ một lên hai, điều này sẽ cho phép chúng ta đặt cả mục tiêu hạt nhân chiến lược của Trung Quốc và Nga vào tình trạng nguy hiểm mà không cần phải triển khai thêm tên lửa…".
1.500 đầu đạn hạt nhân : Ám ảnh Mỹ, Nga về hiểm họa Trung Quốc
Hiệp định New Start là hệ quả của thế "ổn định chiến lược", đã được hai đại cường hạt nhân Mỹ và Nga (kế thừa Liên Xô) đúc kết trong bối cảnh thế đối đầu lưỡng cực. Tuy nhiên, từ gần hai thập niên trở lại đây, Trung Quốc đang trên đường khẳng định như một cường quốc hạt nhân có tiềm lực lớn, không che giấu ý định sánh vai với Mỹ.
Chuyên gia Bruno Tertrais (Quỹ Nghiên cứu Chiến lược Pháp), chuyên gia hàng đầu về răn đe chiến lược, trong một nhận định hồi 2010, khi Mỹ - Nga đúc kết hiệp định New Start, đã nhấn mạnh "một trong các tiêu chuẩn để hiệp định này chọn con số 1.500 đầu đạn là do nỗi sợ của cả Nga và Mỹ rằng một ngày nào đó Trung Quốc có thể sánh vai với hai đại cường".
Theo một số dự đoán của giới chuyên gia, vào khoảng 2035, với tốc độ phát triển hiện nay, Trung Quốc có thể sở hữu đến 1.500 đầu đạn hạt nhân. Nhiều chuyên gia Mỹ nhấn mạnh đến việc thế giới đang chuyển từ thế lưỡng cực sang thế "tam cực". Theo nhiều nhà quan sát, Washington hiện chưa tìm được cách nào để xác lập một quan hệ nhằm hướng tới một "thế ổn định chiến lược" về hạt nhân với Bắc Kinh.
Đối thoại khó khăn Mỹ - Nga và cánh cửa để ngỏ của Moskva
Riêng về quan hệ Mỹ - Nga trong lĩnh vực đối thoại về răn đe chiến lược, bất chấp việc New Start hết hiệu lực, một số chuyên gia như tiến sĩ Nikolai Sokolov, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Giải trừ Quân bị và Phòng chống Phổ biến Vũ khí ở Vienna, không quá lo ngại. Trong cuộc tọa đàm với Viện tư vấn chiến lược International Institute for Strategic Studies IISS, Luân Đôn, ông nhấn mạnh đến vấn đề căn bản là hai bên cần nối lại các đối thoại thiện chí, đã cho phép đạt được các thỏa thuận về vũ khí răn đe chiến lược trước đây :
"Thực sự, đó không phải là một quyết định lớn lắm. Thế cân bằng chiến lược rất khó bị thay đổi. Tôi thực sự không tin rằng trong một năm quý vị có thể triển khai thêm 400 đầu đạn hạt nhân hoặc thứ gì đó tương tự. Việc New Start hết hiệu lực không ảnh hưởng đến thế cân bằng chiến lược trong ngắn hạn. Tôi nhấn mạnh là trong ngắn hạn thôi.
Điều quan trọng hơn không phải là gia hạn thêm một năm, mà là cần bắt đầu các cuộc tham vấn và đàm phán nghiêm túc về một hiệp ước mới, trong ba năm tới. Đó phải là các cuộc đàm phán thực sự. Về cơ bản, cần có các nhóm làm việc hàng ngày. Chúng ta đã có hai ví dụ về quy trình đó. Một là vào nửa cuối năm 2020, dưới thời Trump và hai là vào tháng 12/2021 dưới thời Biden, khá tích cực, nhưng quá ngắn để có thể thực sự mang lại kết quả nghiêm túc.
Tôi cũng muốn lưu ý ở đây rằng vào mùa thu năm 2020, Moskva lần đầu tiên trong lịch sử kiểm soát vũ khí đã đồng ý đưa kho vũ khí hạt nhân của mình ra bàn đàm phán. Nhượng bộ đã bị rút lại kể từ năm 2021. Tuy nhiên, tất cả chúng ta thực sự biết rằng sẽ không bao giờ có thể hoàn toàn rút lại bất kỳ nhượng bộ nào đã đưa ra ".
Tiến sĩ Nikolai Sokolov từng làm việc tại bộ Ngoại giao Liên Xô, và sau đó là Liên bang Nga, và đã tham gia vào các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí giữa Mỹ với Liên Xô trước đây và Nga sau nay (về các hiệp định tên lửa tầm trung INF, START 1, START 2…).
Cân bằng về "Răn đe hạt nhân" thế giới : Để thoát hỗn loạn cần Trung Quốc tham gia
Việc Nga, Mỹ không đạt thỏa thuận gia hạn Hiệp định New Start được đông đảo giới chuyên gia gắn liền với bối cảnh Trung Quốc đang trỗi dậy như một đại cường hạt nhân tương lai, chưa kể đến các căng thẳng địa chính trị toàn cầu đang thúc đẩy nhiều quốc gia tìm kiếm hoặc gia tăng sức mạnh hạt nhân. Trong thế giới "tam cực" mới này, vấn đề không chỉ là Mỹ và Nga phải hướng đến một thỏa thuận mới về cân bằng vũ khí chiến lược, mà một thỏa thuận về vấn đề này chỉ có thể được đúc kết với sự tham gia của các bên khác, đặc biệt là Trung Quốc.
Để làm được điều này, điều kiện tiên quyết là các bên, trước hết là các đại cường, phải chấp nhận đối thoại, lắng nghe những lo ngại của nhau, điều không hề dễ dàng trong bối cảnh thế đối đầu địa chính trị, hoài nghi ngờ vực đang ngày một gia tăng. Bà Malorie Stewart (*), phó chủ tịch điều hành của tổ chức phi chính phủ Hội đồng về Rủi ro về chiến lược răn đe hạt nhân, nhấn mạnh :
"Các vũ khí tối tân mới mà tổng thống Nga Putin công bố vào năm 2018 xuất hiện từ lâu trước dự án lá chắn tên lửa Golden Dome của Mỹ. Nhưng chúng ta thấy có mối quan hệ giữa lo ngại của Nga, và ở một mức độ nào đó là của Trung Quốc, về hệ thống phòng thủ tên lửa của Hoa Kỳ và Hoa Kỳ hiểu điều đó. Nga đang nâng cấp các vũ khí tối tân mới của mình để tự cảm thấy mạnh hơn, Hoa Kỳ cần phải phản ứng về lo ngại này của Nga. Nga đang rung chuông cảnh báo khi họ tiếp tục thử nghiệm chúng, ông Putin tuyên bố đây là các siêu vũ khí để ngăn chặn tất cả các cuộc tấn công hoặc duy trì thế "ổn định chiến lược". Tôi nghĩ thực sự cần bàn về điều này trong bối cảnh Nga và Trung Quốc mong muốn thảo luận về hệ thống lá chắn tên lửa Golden Dome của Mỹ".
Trọng Thành
(*) Chuyên gia Malorie Stewart từng giữ nhiều chức vụ cấp cao trong chính phủ Mỹ, gần đây nhất là trợ lý cục trưởng Cục Kiểm soát Vũ khí, Răn đe và Ổn định tại bộ Ngoại Giao Mỹ (2022-2025).
****************************
Hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân Nga - Mỹ New Start hết hiệu lực, quốc tế lo ngại
Minh Anh, RFI, 05/02/2026
Hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân cuối cùng giữa Nga và Mỹ, hiệp ước New Start hôm nay, 05/02/2025, hết hạn, đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử kiểm soát vũ khí kể từ Chiến Tranh Lạnh, khơi lại nỗi lo sợ về phổ biến.
Hiệp ước New Start, được ký kết năm 2010, quy định mỗi bên chỉ được duy trì tối đa 800 dàn phóng tên lửa và oanh tạc cơ hạng nặng, cũng như 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, kèm theo một cơ chế kiểm soát.
Nhưng các cuộc thanh tra giữa hai bên đã bị đình lại vào năm 2023 do cuộc chiến tranh xâm lược quy mô lớn của Nga tại Ukraine, bắt đầu từ tháng 02/2022. Vào tháng 9/2025, tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề nghị Washington triển hạn hiệp ước thêm một năm. Tuy tổng thống Donald Trump đánh giá đó là một "ý tưởng hay", nhưng phía Mỹ đã không đáp ứng đề xuất của ông Putin.
Một ngày trước khi New Start chính thức hết hiệu lực, Moskva tuyên bố "không còn bị ràng buộc" bởi hiệp ước. Tuy nhiên, trong cuộc điện đàm với người đồng cấp Trung Quốc Tập Cận Bình hôm qua, tổng thống Nga Putin nhấn mạnh "trong tình hình này, Nga và Trung Quốc phải hành động một cách có suy nghĩ và có trách nhiệm", đồng thời cho biết vẫn để ngỏ cánh cửa cho "đàm phán và bảo đảm ổn định chiến lược".
Từ Moskva, thông tín viên Anissa El Jabri cho biết thêm quan điểm của Nga :
"Khi chỉ còn vài giờ nữa là hiệp ước hết hạn, hôm qua, tổng thống Nga Vladimir Putin, theo phát ngôn viên của điện Kremlin, đã đề cập đến chủ đề này trong cuộc điện đàm với chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Vẫn theo thông tin chính thức, ông Putin tuyên bố : "Chúng ta sẽ hành động một cách thận trọng và có trách nhiệm".
Đây là cách để nguyên thủ Nga nhấn mạnh mà không nói thẳng ra rằng ông biết Donald Trump quan tâm đến kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc hơn là của Nga. Truyền thông thân chính phủ thường xuyên nhắc rằng chỉ có Washington và Moskva là "ngang vai ngang vế" trên phương diện này.
Nhật báo Vedomosti hôm qua dẫn lời một chuyên gia nói đến "sự khó chịu của Trung Quốc" về "nỗi ám ảnh bất tương xứng của Mỹ đối với quy mô kho vũ khí của Bắc Kinh". Phát ngôn viên điện Kremlin hôm thứ Ba lưu ý "chỉ còn vài ngày nữa, thế giới có nguy sẽ rơi vào tình trạng còn nguy hiểm hơn so với trước đây".
Chỉ có điều hiệp ước New Start đã hầu như không còn giá trị kể từ tháng 8/2022 khi Nga thông báo đình chỉ các cuộc thanh sát của Mỹ tại các cơ sở quân sự của nước này trong khuôn khổ hiệp ước. Moskva khi ấy biện minh rằng hành động này là nhằm đáp trả việc Washington cản trở các cuộc thanh sát của Nga trên lãnh thổ Hoa Kỳ".
Phản ứng của quốc tế
Ngay khi hiệp ước hết hạn, tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres cho đây là "một thời điểm nghiêm trọng cho hòa bình và an ninh quốc tế", đồng thời hối thúc Mỹ và Nga "nhanh chóng tìm kiếm một khuôn khổ mới".
Về phần mình, Bắc Kinh tuyên bố loại trừ khả năng tham gia vào các cuộc đàm phán về giải trừ hạt nhân như đòi hỏi của Washington, với lý là hiện giờ "năng lực hạt nhân của Trung Quốc có tầm mức khác rất nhiều so với Nga và Mỹ".
Tại Châu Âu, nhiều nước quy trách nhiệm cho Nga về thất bại của hiệp ước. Riêng Pháp, cường quốc hạt nhân duy nhất trong Liên Hiệp Châu Âu, cho rằng các đại cường hạt nhân – Nga, Mỹ cũng như Trung Quốc – nên có hành động hướng tới một hệ thống kiểm soát vũ khí quốc tế, trong khi NATO kêu gọi các bên "kềm chế và có trách nhiệm".
Tại Nhật Bản, tổ chức Nihon Hidankyo, tập hợp những nạn nhân sống sót của hai quả bom nguyên tử do Mỹ thả xuống ở Hiroshima và Nagasaki năm 1945, bày tỏ lo lắng cho một thế giới bị mất kiểm soát, cảnh báo một "cuộc chiến hạt nhân trong tương lai" có nguy cơ đưa thế giới đến "một sự hủy diệt".
Cuối cùng, giáo hoàng Leo XIV, hiếm khi bày tỏ về vấn đề hạt nhân, hôm qua cũng đã kêu gọi thế giới nên "đề phòng một cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân mới".
Minh Anh
