Điểm báo Pháp - Trung Quốc bước vào năm mới giữa cơn suy thoái (Thụy My)

tháng 2 19, 2026 , ,

Tết dưới áp lực : Trung Quốc bước vào năm mới giữa cơn suy thoái âm ỉ

Một cái Tết mở ra giữa những vết nứt kinh tế và địa chính trị. Ở Trung Quốc, hàng triệu lao động nhập cư về quê trong tâm trạng nặng nề khi thất nghiệp và lương chậm trả. Tại Moskva, Vladimir Putin phải bán vàng để tài trợ cho cuộc chiến ở Ukraine. Quan hệ Pháp–Đức lung lay, còn Mỹ đưa thiết bị Starlink vào Iran nhằm giúp người dân vượt qua phong tỏa.

Hành khách lũ lượt về quê ăn Tết tại một nhà ga xe lửa ở Bắc Kinh, Trung Quốc, ngày 10/02/2026. (Ảnh AP/Vincent Thian) AP - Vincent Thian

Trung Quốc : Làng quê âm ỉ bất mãn với 661 cuộc biểu tình

Le Figaro mô tả "Một Năm Mới dưới áp lực ở Trung Quốc". Ngày 17/02, ngày mùng một Tết, các thành phố lớn trở nên vắng vẻ khi người lao động nhập cư, được gọi là dân công (mingong), ồ ạt về quê ăn Tết với gia đình.

Năm Bính Ngọ 2026 được hứa hẹn "giàu sang". Tuy nhiên, tâm trạng của người dân lại ảm đạm : "Chúng tôi làm việc quần quật cả năm, Tết đến thậm chí còn chưa nhận được một xu tiền lương nào. Tất cả những gì chúng tôi mang về nhà chỉ là một túi hàng", một người phụ nữ than thở trên Xiaohongshu, một mạng xã hội của Trung Quốc. Ở vùng nông thôn, sự tức giận đang âm ỉ.

Năm 2025, tổ chức phi chính phủ Freedom House ghi nhận 661 cuộc biểu tình ở các làng quê Trung Quốc, tăng 70% so với năm 2024, thường do tranh chấp đất đai. Năm 2025, kế hoạch phá dỡ một ngôi chùa trên đảo Hải Nam đã gây ra các cuộc đụng độ giữa người dân và cảnh sát. Những phong trào biểu tình này, dù lẻ tẻ, vẫn là mối lo ngại đối với chính quyền Bắc Kinh. Kevin Slaten của Freedom House giải thích : "Ở vùng nông thôn, các cuộc biểu tình nhắm trực tiếp hơn vào chính phủ. Người biểu tình thường coi chính phủ là thủ phạm chính gây ra các vấn đề của họ, thế nên nguy hiểm hơn đối với chính quyền".

Lao động nhập cư giữa khủng hoảng địa ốc và tự động hóa

Một cách kín đáo hơn, các hình thức bất mãn khác cũng đã xuất hiện trên mạng xã hội Trung Quốc. Chán nản với cuộc sống thành thị, những người trẻ tuổi ở nông thôn đang áp dụng lối sống "tangping in the countryside". Đó là phong trào "thản bình" (tangping), tức nằm dài chờ thời không làm gì cả, chống lại áp lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá.

Trong video tự truyện "Con Mèo Không Thích Ăn Cá", một phụ nữ trẻ kể lại cuộc sống của mình, một người 26 tuổi thất nghiệp, trở về quê sống nhờ cha mẹ. Cô quay phim cuộc sống thường nhật ở làng quê mình tại Sơn Đông : ăn ngủ, gởi đơn xin việc nhưng đã 247 ngày không việc làm. Không khí căng thẳng sẽ còn cao hơn sau Tết Nguyên Đán. Lao động nhập cư bị ảnh hưởng nhiều nhất vì kinh tế Trung Quốc chậm lại : Lương bị trả chậm, thất nghiệp, một số không muốn quay lại thành phố. Hiện tượng này đã từng xảy ra trong khủng hoảng kinh tế năm 2008, nhưng nay càng khó khăn hơn.

Li Sun, chuyên gia về di dân Trung Quốc ở đại học Leeds, Anh Quốc, giải thích : "Đô thị hóa chậm lại, khủng hoảng địa ốc, giảm nhu cầu xây dựng và hàng tiêu dùng, tự động hóa, robot hóa... Nhiều người nhập cư không còn tìm được việc làm như 20 năm trước". Mặc dù còn quá sớm để đánh giá dòng chảy dân số đang đảo ngược, chính quyền Trung Quốc đang lo lắng. Trong ngôn ngữ chính thức, một từ mới đã xuất hiện từ vài tháng qua, đó là "zhixiang" để chỉ những người bị kẹt lại trong làng quê, trở về nhưng không có công việc ổn định, cho thấy kinh tế đang trì trệ.

Tại huyện Hành Dương tỉnh Hồ Nam, Tết Nguyên Đán năm 2025, có 183.000 lao động nhập cư trở về quê hương, trong đó hơn 40.000 người vẫn chưa tìm được việc. Tình hình cũng không khá hơn ở thành phố : "Thu nhập hàng tháng của một lao động nhập cư 48 tuổi đã giảm từ hơn 6.000 nhân dân tệ (730 euro) xuống còn dưới 3.000 nhân dân tệ (365 euro)" - theo một nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Tháng 11/2023, bộ này kêu gọi ngăn chặn tình trạng hồi hương hàng loạt. Chuyên gia Kevin Slaten đánh giá xu hướng bất mãn khó thể giảm xuống một khi khó khăn kinh tế kéo dài và ảnh hưởng đến các tầng lớp dân cư khác nhau.

Nghỉ Tết dài để kích cầu : Liều thuốc ngắn hạn cho nền kinh tế trì trệ

Năm nay người dân Hoa lục được nghỉ Tết 9 ngày nên nhiều người có thể du hành xuyên đất nước để thăm gia đình. Chính quyền mong đợi một kỷ lục mới về số lượng chuyến đi, lên tới hàng trăm triệu lượt mỗi năm - đây là sự di chuyển dân số hàng năm lớn nhất thế giới. Các hoạt động lễ hội còn tiếp tục cho đến Tết Nguyên Tiêu vào rằm tháng Giêng, nhờ đó có thể thúc đẩy ngành vận tải, khách sạn và nhà hàng.

Trong thời gian nghỉ lễ, người dân địa phương thường dùng tiền lì xì để tiêu xài. Giữa quà tặng, chi phí đi lại và ăn uống cho các buổi sum họp gia đình, Tết Nguyên Đán được kỳ vọng sẽ khuyến khích các hộ gia đình tiêu dùng nhiều hơn, từ đó thúc đẩy tăng trưởng quốc gia. Chính quyền đã đưa ra kế hoạch kích cầu với 300 triệu đô la dưới dạng phiếu mua hàng, phiếu giảm giá và trợ cấp. Tuy nhiên sản xuất đã bị đình trệ. Do công nhân nghỉ phép, nhiều nhà máy tạm thời đóng cửa trong kỳ nghỉ lễ, dẫn đến sự sụt giảm xuất khẩu toàn cầu.

Lì xì kỹ thuật số : Các đại gia công nghệ đốt tiền giành thị trường AI

Tết năm nay các "hồng bao", tức bao lì xì truyền thống được các tập đoàn trí thông minh nhân tạo (AI) Trung Quốc chi ra một cách hào phóng để kích thích cư dân mạng sử dụng chatbot của mình. Les Echos cho biết Baidu (Bách Độ), tập đoàn hàng đầu về tìm kiếm và điện toán đám mây (cloud), bắn phát pháo đầu tiên hôm 25/01 với 61 triệu euro để hỗ trợ AI mang tên Ernie. Tencent (Đằng Tấn) trả đũa ngay với số tiền lớn gấp đôi, cho người dùng YuanBao rút số trúng thưởng trong hai tuần.

Nhưng chiến tranh bùng nổ thực sự từ 06/02, khi Alibaba thông báo 3 tỉ nhân dân tệ (365 triệu euro) lì xì cho người dùng chatbot Qwen, gấp 6 lần Baidu. Ban đầu là phiếu trị giá 3 euro cho mỗi ly trà sữa đặt mua qua Qwen, rồi từ nửa đêm 14/02 là phong bao lì xì cho những ai chia sẻ AI cho bạn bè. ByteDance là tập đoàn cuối cùng lao vào cuộc đua lì xì : phân phối 100.000 giải thưởng (robot, máy in 3D, drone có trang bị AI Doubao) trong buổi ca nhạc truyền hình Tết, là chương trình được xem nhiều nhất thế giới.

Phong bao lì xì kỹ thuật số được sử dụng từ 2014 chủ yếu do Tencent và Alibaba để kích thích dùng các ứng dụng thanh toán WeChat Pay và Alipay. Mười hai năm sau, mục tiêu là không để cho thị trường chatbot nằm trong tay DeepSeek, start-up ở Hàng Châu đã tạo nên cơn sốt với AI cùng tên. Các tập đoàn công nghệ thi nhau đốt tiền để thu hút người sử dụng, theo logic "winner takes all" (người chiến thắng hốt hết).

Chiến tranh quá tốn kém, Putin phải cho bán vàng

Trong khi đó đồng minh Vladimir Putin của Tập Cận Bình gặp khó khăn đáng kể. Les Echos cho biết tổng thống Nga phải ra lệnh bán vàng của quỹ đầu tư quốc gia để trang trải cho cuộc xâm lăng tốn kém chưa từng thấy ở Ukraine. Sau bốn năm chiến tranh, quỹ đầu tư National Wealth Fund (NWF) được thành lập từ năm 2008 trong thời gian đại khủng hoảng tài chánh, nhằm tài trợ phúc lợi xã hội như hưu bổng, đang gặp khó khăn lớn kể từ hậu chiến tranh lạnh.

Quỹ này có 210 tỉ đô la vào đầu cuộc xâm lược, nay chỉ còn 180 tỉ vào tháng Giêng. Các tài sản "thanh khoản" có nghĩa là bán được dễ dàng từ 113,5 tỉ chỉ còn 50 tỉ đô la ; gồm 60% là nhân dân tệ, 40% là vàng. Doanh thu từ dầu khí giảm mạnh, theo lệnh chính quyền, quỹ này phải bán vàng nhân lúc đang lên giá. Vào đầu cuộc chiến, quỹ có 406 tấn vàng dự trữ, nay chỉ còn 179 tấn, giảm đến 60%. Quỹ cũng phải bán cả nhân dân tệ và trái phiếu Trung Quốc, trái phiếu các nước "thù địch" như Mỹ, Anh, Châu Âu ; không còn một đồng đô la nào, cũng như đồng euro và bảng Anh kể từ cuối 2023.

Hai đầu tàu Pháp-Đức lục đục

Tại Châu Âu, Le Figaro ghi nhận người ta chỉ chú ý đến đầu máy Pháp-Đức khi có vấn đề và đây là chủ đề đang được quan tâm. Ban đầu vẫn ngỡ rằng đó chỉ là do cá tính của Emmanuel Macron và Olaf Scholz, nhưng với thủ tướng Friedrich Merz, người ta mới nhận ra khác biệt thực sự sâu sắc : Hai nước đang đi theo hai quỹ đạo riêng và có nguy cơ không thể hòa hợp. Nghiêng về phía bà Giorgia Meloni của Ý, vị thủ tướng "Merzoni" pha loãng lời kêu gọi một "Châu Âu hùng mạnh" của Pháp với việc "xây dựng lại quan hệ xuyên Đại Tây Dương" mà "không từ bỏ đối tác Hoa Kỳ".

Đức tái vũ trang quy mô : 500 tỉ euro trong 12 năm, và đã đặt hàng 190 tỉ trong năm 2023. Chủ yếu dành cho kỹ nghệ Đức, đặc biệt là tập đoàn Rheinmetall, số còn lại cho các nhà buôn vũ khí Mỹ và Israel. Không chỉ Châu Âu bị gác sang một bên, mà cả các dự án chung Pháp-Đức như chiến đấu cơ tương lai SCAF cũng trong ngõ cụt. Đã đành Châu Âu cần một nước Đức có khả năng đóng góp vào phòng vệ châu lục, nhưng việc Berlin đơn phương hành động từ kỹ nghệ đến tài chánh, cùng với nguy cơ đảng cực hữu AfD lên cầm quyền trong những năm tới gây lo ngại cho các nhà lãnh đạo Châu lục.

"Chủ quyền Châu Âu" mà Pháp cố gắng xúc tiến không được lắng nghe với một tổng thống sắp mãn nhiệm. Berlin đang giữ chiếc chìa khóa, còn với Paris, hơn bao giờ hết đây là lúc nhấn mạnh ưu thế chiến lược : một kỹ nghệ quốc phòng tiên tiến và khả năng chủ động răn đe nguyên tử độc nhất vô nhị ở Châu Âu.

Trong khi đó Le Monde kêu gọi "Nghĩa vụ đoàn kết của Châu Âu sau hội nghị Munich". Dù ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định Hoa Kỳ "vạch ra con đường hướng về một thế kỷ mới thịnh vượng" và mời gọi các "đồng minh quý giá", những "người bạn lâu đời nhất" tham gia, nhưng có thể hiểu là họ phải từ bỏ chính mình, nhất là chủ quyền kỹ thuật số. Việc ông Rubio không tham dự hội nghị về Ukraine, sau đó đi thăm Slovakia và Hungary cũng khiến người ta khó an tâm. Trong bối cảnh đó, Châu Âu không thể tự cho phép mình chia rẽ.

Mỹ bí mật đưa thiết bị Starlink vào Iran

Về Trung Đông, Les Echos trích dẫn Wall Street Journal cho biết Hoa Kỳ đã bí mật đưa hàng ngàn thiết bị Starlink vào Iran, nhằm làm bão hòa khả năng gây nhiễu của chế độ. Sau vụ đàn áp đẫm máu hồi tháng Giêng mà theo các ước lượng bi quan nhất là có trên 50.000 người thiệt mạng, chính quyền Trump mong muốn tránh một cuộc phong tỏa thông tin thứ hai.

Internet và mạng điện thoại đã bị cắt sóng trong suốt 19 ngày để người dân không thể chia sẻ những hình ảnh đàn áp với thế giới. Các thiết bị gây nhiễu quân sự được sử dụng để không thể kết nối với mạng Starlink của Elon Musk. Thế nên theo nhật báo Mỹ, vừa qua Bộ Ngoại giao đã mua gần 7.000 thiết bị Starlink và đã phân phối 6.000 chiếc tại Iran, sử dụng một phần của quỹ ban đầu nhằm ủng hộ tự do internet. Washington cũng cung cấp mạng riêng ảo (VPN) cho các nhà ly khai Iran để che giấu địa chỉ IP.

Tháng 8 năm ngoái, nhà ngoại giao Mỹ gốc Iran Mora Namdar phụ trách ban Trung Đông đã đề nghị ngoại trưởng Marco Rubio cung cấp càng sớm càng tốt Starlink, vì tài trợ VPN và các công nghệ khác sẽ vô dụng nếu internet bị cắt. Tháng 1/2025, Hiệp hội thương mại điện tử Iran ước tính có ít nhất 30.000 thuê bao Starlink đang hoạt động trong nước, phục vụ cho hơn 100.000 người sử dụng. Tuy nhiên sở hữu thiết bị này là bất hợp pháp, có thể bị nhiều năm tù, thậm chí tử hình nếu bị cáo buộc gián điệp. Ngày 27/01, lực lượng an ninh Iran thông báo đã tịch thu 50 thiết bị, nâng tổng số lên 108 kể từ tháng 3/2025 và đe dọa sẽ xử nặng người sở hữu.

Thụy My