Điểm báo Pháp - Nổi dậy ở Iran (Thụy My)
Nổi dậy ở Iran : Trận cuồng phong cuối năm có thể biến thành bão tố
Thời sự quốc tế nổi bật trong ngày cuối năm dương lịch 31/12/2025, bên cạnh chiến tranh ở Ukraine, là phong trào phản kháng bỗng dưng bộc phát trở lại ở Iran.
Người biểu tình tuần hành phản đối tại khu trung tâm Tehran, Iran ngày 29/12/2025. AP
Iran : Cuồng phong nổi dậy có thể biến thành bão tố
Les Echos, Le Figaro và La Croix đều quan tâm đến thời sự Trung Đông và nhận thấy "Một ngọn gió nổi dậy bỗng bùng phát ở Iran", và có thể biến thành bão tố. Từ hai ngày qua, đám đông xuống đường chống lạm phát, thậm chí đòi lật đổ chế độ, và những ngày sắp tới sẽ còn căng thẳng.
Les Echos cho biết những cuộc biểu tình đã bộc phát tại nhiều thành phố trên cả nước để phản đối nạn lạm phát đã lên đến 50 % trong năm, thậm chí 150 % đối với gạo và 255 % với đậu xanh, thiếu thuốc men, dịch vụ công tồi tệ, điện nước bị cúp. Nhưng người biểu tình còn hô vang : "Đả đảo độc tài, đả đảo Cộng hòa Hồi giáo", "Phụ nữ, cuộc sống, tự do"... Chưa kể những câu khẩu hiệu chưa từng thấy như "Palestine, tự lo đi !", "Không vì Gaza lẫn Lebanon, cuộc sống của tôi là ở Iran", nhắm vào việc can thiệp tốn kém của Tehran trong khu vực.
Sự kiện độc đáo là đám đông còn kêu gọi liên minh giữa những người cộng hòa thế tục và phe bảo hoàng, thậm chí nêu ra việc tái lập triều đại Pahlavi, dã bị phe Hồi giáo lật đổ cách đây 47 năm mà đại đa số trong 88 triệu dân Iran chưa hề biết đến. Phóng sự của La Croix mô tả cảnh những chiếc thiết giáp trấn giữ các giao lộ chính, trong khi người dân âm thầm chia sẻ cho nhau những thông tin về đình công, biểu tình.
Nhờ tác động dây chuyền, phong trào phản kháng bắt đầu từ các nhà buôn ở khu trung tâm vốn ủng hộ chế độ, nhưng bị mất đến phân nửa thu nhập vì lạm phát, đã lan sang các nhóm xã hội rất khác biệt, từ giai cấp trung lưu, công nhân đến sinh viên. Hôm qua sinh viên biểu tình tại nhiều trường đại học, kể cả các trường danh giá nhất ở Tehran và Ispahan. Nhiều cửa hàng đóng cửa, nhưng các nhà máy vẫn hoạt động. Biểu tình diễn ra khắp nơi từ bắc xuống nam, miền trung lẫn miền tây. Các video trên mạng xã hội cho thấy người biểu tình tọa kháng thách thức dân quân đi mô tô và hàng rào cảnh sát, dù bị đe dọa bằng đạn cao su. Chính quyền Tehran hôm nay cho ngưng hoạt động các trường học, ngân hàng, công sở với lý do thời tiết lạnh và tiết kiệm năng lượng, báo chí không hề nhắc đến biểu tình.
Trừng phạt, tham nhũng, bất tài : Những yếu tố tạo nên khủng hoảng
Nhân tố chính gây phẫn nộ, bên cạnh lạm phát là đồng rial sụp đổ, trên thị trường chợ đen 1 đô la đổi 1,4 triệu rial so với cách đây một năm là 820.000 và 5 năm trước là 300.000 rial. Trừng phạt của phương Tây được tái lập cuối tháng Chín đã làm hàng tiêu thụ nhập khẩu tăng giá, đánh vào dầu khí xuất khẩu, vận chuyển hàng hải, dịch vụ ngân hàng, bảo hiểm, làm nản lòng các nhà đầu tư ngoại quốc. Kinh tế Iran như bị đóng cửa, hàng loạt lãnh vực suy sụp.
Bên cạnh đó là nạn tham nhũng và sự bất tài của chế độ. Le Figaro cho biết trong khi người dân chết đói, chính quyền lại tăng ngân sách cho truyền hình Nhà nước vốn chỉ thu hút được 12% khán giả. Thu nhập từ dầu lửa rơi vào túi Vệ binh Cách mạng, tài trợ cho việc can thiệp ở nước ngoài. Theo chuyên gia Sanam Vakil của Chatham House, chính quyền bất lực cả về tài chánh lẫn chính trị. Lối thoát duy nhất cho cuộc khủng hoảng kinh tế xã hội là đạt được việc dỡ bỏ trừng phạt thông qua một thỏa thuận với Hoa Kỳ, nhưng chế độ không thể làm được vì lý do ý thức hệ.
Chế độ muốn xoa dịu, nhưng vẫn có thể đàn áp
Tehran loan báo thay thế thống đốc Ngân hàng Trung ương bằng Abdolnaser Hemmati, dù ông này đã bị cách chức bộ trưởng kinh tế tài chánh hồi tháng Ba vì đồng rial mất giá. Hy vọng làm dịu tình hình, tổng thống Iran Massoud Pezeshkian, nhân vật số hai của chế độ sau đại giáo chủ Ali Khamenei, kêu gọi lắng nghe "các yêu sách chính đáng" của người biểu tình, cho biết đã có chỉ thị cho bộ nội vụ - có thể hiểu rằng nên quật dùi cui nhẹ hơn.
Nhưng theo Les Echos, chế độ sẽ đàn áp dữ dội nếu cảm thấy bị đe dọa, như trong những đợt phản kháng trước đây. Năm 2009 người dân xuống đường chống gian lận bầu cử, năm 2017 chống giá trứng tăng, hay năm 2022 chống áp đặt khăn choàng Hồi giáo cho phụ nữ.
Le Figaro lưu ý, lần này các cuộc biểu tình nổ ra ở thủ đô và các thành phố lớn cho thấy cội rễ của khủng hoảng kinh tế là sâu sắc, chạm đến cả giới trung lưu mà yêu sách cho đến nay vẫn giới hạn ở chính trị.
Chế độ đã hành quyết 1.500 người kể từ đầu năm. Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf tuy kêu gọi có biện pháp cần thiết để tăng sức mua cho dân, nhưng vẫn cảnh cáo nguy cơ lợi dụng biểu tình để "gieo rắc hỗn loạn". Cho đến tối hôm qua, dù nhiều người đã bị bắt, tại Tehran, sinh viên các trường đại học Sharif, Amir Kabir, Elmo-o-Farhang vẫn tập hợp với tiếng hô vang "Tự do, tự do, tự do !", "Tôi thề trên máu của bạn bè là chúng tôi sẽ đứng vững đến cùng !"
Moskva và Kiev đều cố lôi kéo tổng thống Mỹ
La Croix nhận định, "Kéo Donald Trump về "phía chính nghĩa" là thách thức của thương lượng hòa bình Ukraine". Dù được loan báo là có "những bước tiến lớn", nỗ lực mới từ chuyến thăm của tổng thống Volodymyr Zelensky vẫn chưa mang lại kết quả thực sự. Kiev và Washington vẫn không đồng ý với nhau về vấn đề bảo đảm an ninh, chủ quyền lãnh thổ. Và chừng như không gì ngăn cản được sự khoan dung khó tin nổi của Donald Trump đối với Vladimir Putin.
Hôm thứ Hai, Trump khẳng định "Nga muốn thấy Ukraine thành công", trước cái nhìn ngao ngán của Zelensky. Để tránh diễn tiến bất lợi cho mình, Nga bèn tố cáo Ukraine cố ý dùng drone tấn công vào một trong các dinh thự của Vladimir Putin. Tuy Moskva không đưa ra được bất kỳ bằng chứng nào, và Ukraine kiên quyết bác bỏ, nhưng ít nhất đã tạo được tác động. Donald Trump giận dữ nói với các nhà báo : "Việc này không hay chút nào !".
Từ một năm qua, khi nhà tỉ phú quay lại Nhà Trắng, mọi nỗ lực ngoại giao của cả Moskva lẫn Kiev và các đồng minh Châu Âu đều nhằm lôi kéo Donald Trump - người tự cho là không thiên vị - quay về "hướng đúng". Làm thế nào để nhân vật quyền lực nhất thế giới rốt cuộc hiểu rằng chính đối thủ mới từ chối hòa bình, và vì vậy cần bị trừng phạt. Một nguồn tin ngoại giao Pháp nhìn nhận, không hề chờ đợi một sự đồng thuận với Nga, nhưng cố gây áp lực để thuyết phục họ rằng cuộc chiến tranh cần phải kết thúc.
Trump, người duy nhất còn tin vào hòa đàm Ukraine
Trò chơi này là logic thực sự của các cuộc thương lượng hòa bình do Donald Trump áp đặt, mà dường như ông là người duy nhất còn tin vào đó. Bởi vì quan điểm của hai bên đối địch vẫn y như cũ. Vladimir Putin tiếp tục nghĩ rằng ông ta đang thắng thế trên chiến trường, dù quân Nga tiến rất chậm với cái giá thiệt hại nhân mạng vô cùng cao. Và dù gặp khó khăn, Ukraine chiến đấu để sống còn, bên cạnh đó vẫn có được sự hỗ trợ tài chánh của Châu Âu.
Các lằn ranh đỏ khó thể thay đổi : Kiev từ chối nhượng lãnh thổ theo yêu sách của Moskva, và Nga bác bỏ sự hiện diện của quân đội Châu Âu tại Ukraine, vốn cần thiết cho sự bảo đảm an ninh từ phía phương Tây. Chuyên gia về kinh tế Nga Janis Kluge nói : "Năm 2025 sắp kết thúc, còn người lạc quan nào tin được Trump sẽ mang lại hòa bình cho Ukraine ?".
Đành rằng hy vọng Donald Trump sẽ nghe theo lý lẽ của Ukraine là quá mong manh, nhưng vẫn cần thiết phải theo đuổi. Tổng thống Mỹ là nhân tố quốc tế duy nhất có thể làm cho cán cân nghiêng hẳn về bên này hoặc bên kia. Trong cuộc chiến giành giật sự chú ý của Donald Trump, Ukraine không thể để cho Vladimir Putin tung hoành nếu không muốn phải trả giá. Nhất là động thái trừng phạt mới đây của Mỹ đánh vào lãnh vực dầu lửa Nga khiến không thể bi quan quá đáng.
Và dù Donald Trump có cảm tình đặc biệt với Vladimir Putin, công luận Mỹ vẫn ủng hộ chính nghĩa của Ukraine, Kiev vẫn có những người bạn nhiều ảnh hưởng trong Quốc hội Hoa Kỳ. Những quyết định có lợi cho Ukraine không phải là không thể có. Từ nay cho đến lúc đó, Kiev đành tự bằng lòng với nguyên trạng, và tiếp tục giảm bớt sự lệ thuộc vào Hoa Kỳ về vũ khí cũng như chia sẻ thông tin tình báo. Một cách để tránh hậu quả nặng nề nếu trong tương lai Trump ngả về phía địch. Tác giả Renaud Girard trên Le Figaro than thở : "Tiếc thay, hòa bình ở Châu Âu luôn là việc của Mỹ".
Pháp : Những ước vọng cuối năm
Nhìn chung, vào thời điểm chuẩn bị bước sang năm mới, La Croix bày tỏ mong muốn "Chuyển giao một thế giới bền vững". Nhật báo công giáo nhắc nhở, nạn nhân của khủng hoảng sinh thái luôn là người nghèo, họ bị ảnh hưởng trước tiên bởi nạn lụt, hạn hán hay một số loài bị tiệt chủng. Cuộc khủng hoảng này không đơn giản chỉ là hậu quả từ cách sống của chúng ta, mà còn là khủng hoảng đạo đức - nên lắng nghe tiếng kêu của Trái Đất và những người dễ tổn thương.
Libération dành số báo cuối năm cho việc "Tìm kiếm giải pháp" : tái lập những đường tàu ngắn để thổi lại sinh khí cho các vùng xa, trồng các loại rau quả nhiệt đới ngay tại Pháp như chanh dây, su su… để bớt tiêu hao khí thải carbon. Le Figaro điểm lại một loạt những từ ngữ mới phổ biến trong năm 2025, đánh dấu một năm đầy biến động vừa qua.
Anh sẽ cấm luộc tôm cua
Trong các bữa tiệc giao thừa, tôm hùm rất được ưa chuộng. Tuy nhiên Le Monde cho biết Anh quốc sẽ cấm nhúng tôm hùm sống vào nước sôi : bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn hôm 22/12 loan báo như trên. Lệnh cấm sẽ được áp dụng từ nay đến 2030, bổ sung cho một luật đã được thông qua năm 2022, công nhận các loài giáp xác như cua, tôm, tôm hùm và nhuyễn thể như bạch tuộc, mực… cũng nhạy cảm với cái đau như các động vật khác.
Tuy dự luật này làm hài lòng các nhà bảo vệ động vật, nhưng tất cả các nhà hàng đều bất mãn. Báo cáo khoa học của London School of Economics đề nghị gây sốc điện tôm cua, nhưng như vậy phải mua sắm thiết bị như máy CrustaStun giá đến 4.000 euro. Một chủ nhà hàng nhận xét, không ai muốn chi ra số tiền như vậy, và chính quyền cũng không thể bố trí cảnh sát theo dõi các nhà bếp. Một nhà hàng khác dùng cách chặt làm đôi để phá hủy lập tức hệ thần kinh của loại động vật này. Nhưng không chỉ có tôm hùm, chính phủ Anh còn muốn đưa ra các tiêu chí mới để cá nuôi không bị giết "thô bạo", cấm nuôi công nghiệp để kinh doanh chó con, cấm nuôi nhốt gà mái, heo nái… Tóm lại, vì hạnh phúc của vật nuôi !
Thụy My
